رەنگبێ مرۆڤ درندەترین گیانلەبەر بێ كە بۆ كوشتن و لە نێو بردنی هاورەگەزەكانی خۆی جۆرەها شێواز و مێتۆدی داهێنابێ و بە هێنانەوەی بیانووی زێدەخوازی و توڵە سەندنەوەو بە هۆی هەڵنەكردن لەگەڵ یەكتر جیا لە شەڕو كوشتار، لە نێو چوارچێوەی یەك وڵات و كیانێكی سیاسیێش دا بڕیاری مەرگی بۆ هاورەگەزەكانی دەركردبێ.
ئایین و نۆرمە كۆمەڵایەتییەكان لە زۆربەی كۆمەڵگا مرۆیییەكان دا ماكەی شەرعییەت دان بە گونجانی سزای ئێعدام لە سیستمە حقووقی و قەزایییەكان دا بوون و بەرەبەرەش بە پەرەسەندنی بیری مرۆڤ تەوەری و ئۆمانیزم و تۆخبوونەوەی بایەخە مرۆیییەكان و بە پێی كەم و زۆریی ئەو پەرەسەندنانە، سزای ئێعدام لە سیستمی حقووقیی ئەو كۆمەڵگایانەش دا هەڵ گیراوە.
ئەوەش كە ئەمڕۆ ئێران لە رووی بەڕێوەبردنی حوكمی ئێعدامەوە پلەی دووهەمی لە دنیادا هەیە، بەشێكی بۆ رەگ داكوتانی روحی تۆڵە و توندوتیژی لە كۆمەڵگا وگەڕانەوە بۆ كارتێكەری و زاڵبوونی بڕیارە ئایینییەكان لەو كۆمەڵگایەدا دەگەڕێتەوە كە رێگەی بەوە داوە كە سیستمی حقووقی و قەزایی وڵات شەرعییەتی پەیڕەو كردنی حوكمی ئیعدام هەر لە ناخی ئەو كۆمەڵگایە وەربگرێ.
بەڵام ئێعدام وەك ئامرازێكی سیاسی بۆ سەركوت و زاڵ كردنی كەشی ترس و تۆقاندن لە لایەن كاربەدەستانی كۆماری ئیسلامییەوە بابەتێكی جیاوازە لەو رەوتە كۆمەڵایەتییە.
بابەتی ئیعدام وەك سزایەكی حقووقی لە نیزامی كۆماری ئیسلامی دا پتر لەوەی بنەمای حقووقی هەبێ، بڕیارێكی سیاسییە. ئیعدامی گیراوانی سیاسی بە «تۆمەت» و «تاوان»ی «محاربە» بابەتێكە كە تەنانەت زۆربەی لێكۆلەرە ئیسلامییەكانیش رەتیان كردۆتەوە. چونكی بە پێی هەموو رێوشوێن و پەروەردەكانی ئیسلام مەبەست لە سزا، تێگەیاندن لە هەڵەو هەوڵدان بۆ چاكسازی لە تاكی تاوانبار دایە، بەڵام بە كوشتنی كەسەكان تەنیا دەرفەتی ئەو چاكسازییە لە تاوانباران وەرگیراوەتەوە.
بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی ئامانج لەبەڕێوەبردنی حوكمی ئێعدام بۆ بنەبڕكردنی تاوان لە كۆمەڵگاو گەڕاندنەوەی بایەخ بۆ بەها كۆمەڵایەتی و ئایینییەكان دەگەڕێننەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەی ئەو وڵاتە لە رووی جێبەجێ كردنی حوكمی ئیعدامەوە پلەی دووهەمی لە دنیادا هەیە، ئەو شاڵاوە لە ئیعدامكردنانە نەیتوانیوە رێژەی تاوان و جینایەت لەو كۆمەڵگایەدا كەم بكاتەوە. هۆكاری ئەوەش بۆ نوقسانی لە بینینی پێوەندییەكانی نێوان تاوان وهۆكارەكانی روودانی تاوان دەگەڕێتەوە. لە نیزامی حقووقیی ئێران دا تەنیا تاوان و تاوانبار دەبیندرێ و هیچ جۆرە سەرنجێك بۆ بوارو هۆكارو لایەنەكانی خوڵقان یان روودانی تاوانەكە نادرێ. لە بەرامبەر ئەوەش دا هەوڵەكان بۆ نەهێشتنی سزای ئیعدام لە ئێران بە هۆی كەشی توندوتیژو هەبوونی روحی تۆلە سەندنەوە لە لایەن بنەماڵەو خوێنگرانەوە لە سەرەتای رێ دایە. لەو نێوەش دا ئیعدام وەك چەك و ئامرازێكی سەركوت لە لایەن بەرێوەبەرانی رێژیمەوە بۆ سەقامگیریی سیاسی ئەوپەڕی كەڵكی لێ وەرگیراوە، بە جۆرێك كە پەره‌سەندنی حوكمی ئیعدامەكان لە ماوەی 7 مانگی رابردوودا نیگەرانیی زۆری بۆ كۆڕو كۆمەڵە نێونەتەوەیییەكانی داکۆکی لە مافی مرۆڤ ساز كردوە.
دەزگای قەزایی رێژیم لە ماوەی دوای هەڵبژاردنەكانی بەهاری ئەم ساڵەوە بە پشت بەستن بە ئیعترافە زۆرە ملییەكان كە زۆربەیان بە هۆی دەزگا ئەمنییەتی و ئیتلاعاتییەكان ئەویش لەژێر فشاری زۆرو ئەشكەنجەدا وەرگیراون، حوكمی زۆر قورس و سزای ئیعدامی بۆ زۆر گیراوی سیاسی دەركردوە كە هەموو ئەو حوكمانە بە پێی لێكدانەوەی تاكەكەسی و ئەنگیزەی سیاسییەوە بەسەر تۆمەتباران دا سەپاوە.بە پێی راپۆرتی رێكخراوی نێونەتەوەیی لێبووردن لە دوای هەڵبژاردنەكانی مانگی جۆزەردانەوە لە ئێران 115 كەس لە سێدارە دراون كە چەند كەس لەوان لە كوردستان بە تاوانی عەقیدەتی و جودابیری لەگەڵ رێژیم ئیعدام كراون و بەشێكی زۆری دیكەش لەوان لەو مێرمنداڵانە پێك هاتوون كە بێ ئەوەی تاوانباری ئەو تاوانانە بن كە لە رووی كاڵفامیی منداڵانەوە كردوویانن، لە ژیان بێبەش كراون.هەر لەم پێوەندییەدا زۆربەی مافناسان سوورن لەسەر ئەوەی كە دەركردنی حوكمی ئیعدام ئێستا لە ئێراندا زۆرتر سیاسی و سەلیقەیییە و بنەمای حقووقییان نیە. بۆ وێنە حوكمی ئێعدام لە شانۆگەریی دادگایی كردنەكانی تاوانبارانی دوای هەڵبژاردن بۆ 5 كەس دەرچووە، لە حاڵێك دا بە پێی بەڵگە هەموو ئەو 5 كەسە چەند مانگ بەر لە هەڵبژاردنەكان گیراون و لە هیچ خۆپیشاندانێك و نارەزایەتی دەربڕینێكی سەرشەقام دا بەشدار نه‌بوون. لە كوردستانیش دا كە ئێستا زیاتر لە 17 كەس لە چالاكانی سیاسی و مەدەنی لە ژێر پەتی سێدارە دان، رێژیم تەنیا مەبەستی سەركوتی سیاسی و رێگرتن لە بزووتنەوەی آزادیخوازانە و بەردەوام بوون لە سیاسەتی ئەمنییەتی و پۆلیسی كردنی كوردستانە كە ئەو شێوازەی گرتۆتەبەر. ئەگینا بە پێی بۆچوونی زۆربەی مافناسان تەنانەت هەر بە پێی ئەو یاسایانەی ئێستای سزادانەكان، دەركردنی حوكمی «محاربە» بۆ چالاكانی سیاسی و مەدەنی و نارازییانی حكوومەتی هیچ بنەمایەكی شەرعی و حقووقی نیە.