فیمینیزم یا هزری فیمینیستی لە چ كاتێكەوە هاتۆتە ئاراوە؟ ئەدرۆ وینسێنت لە سەر ئەو باوەرەیە كە چوار بۆ چوون لەسەر سەردەمی سەرهەڵدانی هزری فیمینیستی بوونی هەیە:
1 ــ مێژووی فیمینیزم بۆ سەرەتایی چەقەرەكردنی ئاگایی مرۆڤەوە دەگەڕێتەوە. سوزان گریفین لە كتێبی «ژنان و سروشت» و ئاندرە میشێل لەكتێبی» فیمینیزم»دا پێداگریی لەسەر ئەو روانگەیە دەكەن. ئەوان هەوڵ دەدەن لە سەردەمی كۆنی پێش مێژووە تاوتوێی فیمینیزم بكەن.
2ــ مێژووی فیمینیزم بۆ سەرەتای سەدەی 15ی زایینییەوە دەگەڕێتەوە. ئەو جۆرە روانگەیە لە كتێبی «شاری بانوان» لە نووسینی كریستینا دوپیزان سەرچاوەی گرتوە.
3ــ مێژووی فیمینیزم بۆ سەدەی 17 دەگەڕێتەوە. ئافرابن(1680ــ1640) رۆلێكی كاریگەری لەسەر بیچم گرتنی ئەو بۆچوونە هەبووە.
4ــ مێژووی فیمینیزم دەگەڕێتەوە بۆ كۆتایی سەدەی هەژدەیەم و دوای شۆڕشی فەرانسە. ئەو بۆچوونە بە هێزترین روانگەیە لە مەڕ مێژووی سەرهەڵدانی فیمینیزم دێتە ئەژمار و وینسێتیش پتر جەخت لەسەر دروستیی ئەو روانگەیە دەكاتەوە . خاتوو مێری ولستۆن كرافت بە نووسینی كتێبی «حەقانییەتی مافەكانی ژن» لە ساڵی 1792 بەرچاوترین كەسە كە توانیویەتی لەو قۆناغەدا فیمینیزم بێنێتە ئاراوە.دوای شۆڕشی فەرانسە فیمینیزم خاوەن 3 شەپۆلی گرینگ بووە. ئەو شەپۆلانە لە سەرەتاوە بە حاڵەتی میانەڕەوی سەریان هەڵداوو دواتر حاڵەتی ئیفراتیان بە خۆیانەوە گرت و ئەمڕۆكە بە شێوەیەكی تەعدیل كراو بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان رێگایان درێژە پێدەدەن.
شەپۆلی یەكەم:
شەپۆلی یەكەم لە ساڵی 1830 دەست پێكرا. مێری ولستۆن كرافت بە نووسینی كتێبی «حەقانییەتی مافەكانی ژن» كاریگەرییەكی سەرەكی لەسەر ئەو شەپۆلە دانا. لە دوای ناوبراو جان ئیستوارت میل بە هاوكاریی هاوسەری یەكەمی هێری تیلور كتێبی» بەستراوەیی ژنان» لە ساڵی 1869 دەنووسێ كە ئەو كتێبەش كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر ئەو شەپۆلە جێ هێشت. نووسینی ئەو كتێبە لە سەردەمێك دابوو كە ژنان لە سەردەمی ویكتوریا بە توندترین شێوە لە ژێر سەركوت و چەوساندنەوە دا بوون. دەكرێ بڵێین كە لە ئەساس دا هزری لیبرالیزمی كلاسیك هۆكاری سەرەكیی سەرهەڵدانی ئەو شەپۆلە لە قەڵەم دەدرێ. هزرێك كە لە روانگەكانی جان لاك سەرچاوەی گرتبوو. پەرەپێدانی مافە مەدەنی و سیاسییەكان بە تایبەت دانی مافی دەنگدان بە ژنان، ویست و ئامانجی ئەسڵیی ئەو شەپۆلە دەهاتە ئەژمار. هەڵبەت جیا لەو ئامانجە ئەسڵییە هێندێك ئامانجی لاوەكییش بەدیی دەكران كە بریتی بوون لە دەستپێڕاگەیشتنی ژنان بە كاروباری فێركاری و باشتر كردنی پێگەی ژنانی هاوسەردار لە یاسا دا، یەكسانیی ژنان لەگەڵ پیاوان لە مەڕ مافی جیابوونەوە و مژارەكانی پێوەندیدار بە تایبەتمەندییە جنسییەكانی ژنان و . لە دەیەی 1920، ژنان توانیان بە ئامانجی سەرەكییان واتە مافی دەنگدان بگەن و ئەوە بوو بە هۆی ئەوە كە لە ساڵانە دا ئیتر چالاكیی فیمینیستەكان تا رادەیەك راوەستان بە خۆیەوە ببینێ و جیا لە كارو چالاكی لە پێناوی ئاشتیدا، چالاكییەكی ئەوتۆیان نەبووە.
هەڵبەت گەیشتن بە مافی دەنگدان، تەنیا هۆكاری راوەستانی چالاكیی فیمینیستەكان نەبوو، بەڵكو لە ئەساس دا هەلومەرجی زاڵ بەسەر ئەو سەردەمە وایكردبوو كە فیمینیستەكان چالاكییه‌كی ئەوتۆیان نەبێ. سەرهەڵدانی بزاوتە پاوانخوازەكان وەك فاشیزم و نازیسم و روودانی دو شەڕی ماڵوێرانكەری یەكەم و دووهەمی جیهانی، سەرەكیترین هۆكارەكانی لاوازی و كەمرەنگ بوونەوەی ئاستی چالاكیی فیمینیستەكان دێتە ئەژمار.( جێی وەبیرهێنانەوەیە كە نیوزلەند؟ یەكەم وڵات بوو كە بە فەرمی لە سالی 1863 مافی دەنگدانی بە ژنان داو سویس ئاخرین وڵاتی ئورووپایی بوو كە لە ساڵی 1971 ئەو مافەی بە فەرمی بە ژنان بەخشی).
شەپۆلی دووهەم:
شەپۆلی دووهەمی فیمینیزم لە دەیەی 1960 دەست پێ¬كرا. سیمون دوبووار بە نووسینی كتێبی «رەگەزی دووهەم» لە ساڵی 1949 و هەروەها بێتی فریدن بە نووسینی كتێبی « ژنی هەڵخەلەتاو» لە ساڵی 1963 كاریگەرییەكی بەرچاویان لە سەر هاتنە ئارای ئەو شەپۆلە دانا. لە باقیی بیرمەندانی گرینگی پەیوەست بەو شەپۆلە دەكرێ ئاماژە بكرێ بە كیت مێلێت «سیاسەتی جینسی»و»جرمانی گرییر» ژنی خەساو. شەپۆلی یەكەم ببوو بە هۆی باشتر بوونی دۆخی ژنان لە هێندێك بواردا، وەك پەرەپێدانی فێربوون و پەروەردە كردنی دەرفەتی چوونە ژوورەوەی ژنان بۆ هەندیك پیشە، یاسایی بوونی لەباربردنی كۆرپەلە، دانی مووچەی یەكسان بە ژنان، كەڵك وەرگرتن لە مافەكانی مەدەنی بە شێوەی یەكسان و مافی كۆنترۆلی مناڵبوون و.. باشتر بوونی ئەو بوارانە ببوو بە هۆی ئەوە كە ئیتر بەشێك لە فیمینیستەكان هەنگاوی بەرزتر هەڵێننەوە. ئامانجی سەرەكی و ئەسڵیی فیمینیستەكان لە شەپۆلی دووهەم رزگاریی ژن بوو. ئەوان لە سەر ئەو باوەڕە بوون كە وەدیهاتنی یەكسانیی مافە سیاسی و قانوونییەكان لە گەڵ پیاوان هێشتا كێشەی ژنانی چارەسەر نەكردوە. بەم پێیە تەنیا رزگاریی ژنان لە دەست نابەرابەرییەكان به‌س نەبوو، بەڵكو پێویست بوو كە ژنان لە دەستی پیاوان رزگار بكرێن. بەلام رزگاریی ژنانی لە رێگای ریفۆرمی بەرە بەرە وەدیی نایە بەڵكو پێویستی بە هەنگاوێكی بنچینەیی و شۆڕشێك هەیە. چونكە لە ئەساس دا لە روانگەی فیمینیستەكان ئەو راو بڕوایانەی كە ئیستا هەن جێگای چاكسازی و رێفۆرمیان تێدا بەدی ناكرێ.
رەخنە گرتن لە زانستی پیاوانە، رەخنە گرتن لە ئیدئۆلۆژییە باو و ریشەدارەكان وەك پیاو سالاری و پەیمانی كۆمەڵایەتی و رەدكردنەوەی ژیانی هاوبەش لە واتایەكی گشتی دا و جەخت كردنەوە لە سەر سەلت مانەوە له‌ گرینگترین بۆچوون و روانگەكانی فیمینیستەكانی شەپۆلی دووهەم دەهاتنە ئەژمار. فیمینیستەكان لەو قۆناغە دا تا ئاستێك زێدەرۆیییان كرد كە تەنانەت پێداگرییان لەسەر روالەتی پیاوانە لە جل و بەرگ و خۆرازاندنەوە دا دەكرد، مۆی سەری كورت و كەوشی بێ پانێ و كۆت و شەڵواری ناڕێك و سیمای بێ ماكیاژ، تیپی ژنێكی فیمینیست لە دەیەی 1970دا بوو.( زۆربەی ئەو كچە خوێندكارانەی كە لە دەیەی 60، 70 دا بە شێوەیەكی رادیكال باسیان لە فیمینیزم دەكرد، لە دەیەی 90و سەدەی 21دا ببوون بە 50 ساڵە و هێشتا نەچووبوونە ژیانی هاوبەشەوە!)
شەپۆلی سێهەم:
شەپۆلی سێهەمی فیمینیزم لە سەرەتای دەیەی 1990 دەست پێ¬دەكا. فیمینیزم كە لە دەیەی 1960و 1970 لە لوتكەدا بوو لە كۆتایی¬یەكانی سەدەی بیستەم دا بەرەبەرە تووشی نسكۆ هات و جیاوازی و دەستەبەندییەكی ئاشكرا كەوتە نێو بزووتنەوەی ژنانەوە. دەوڵەتەكانی تاچێر و رێگان لە دەیەی 1980 بە ئاشكرا كەوتنە دژایەتی ئەو بزاوتە و بوون بە خوازیاریی گەراندنەوەی» بە یاخەكانی بنەمالەیی». لە راستیدا فیمینیستەكان لە رۆژئاوا بە زۆرێك لە ئامانجە سەرەكییەكانیان گەیشتن بەڵام ئەوەندە زێدەرۆیییان كرد كە تەنانەت لە بەرامبەریاندا بەرەبەرە بزاوتی پیاوان بیچمی دەگرت. ئەو مەسەلانە بوونە هۆی ئەوە كە لە سەرەتای دەیەی 1990وە ئیتر فیمینیزم رەوتێكی میانەرەوانە بە خۆیەوە بگرێ و قۆناغێكی نوێ بگرێتە بەر. لایەنی شۆڕشگێڕانه‌ فیمینیزم خرایە پەراوێزەوە و ئەمجارە ستایشی رۆلی دایك و گرینگیی ژیانێكی ئارام و بە دونیا هێنانی منداڵ بوو بە باسی سەرەكی و خاوەن بایەخ.
جێی ئاماژە پێكردنە كە هزر و روانینەكانی بەشێك لە بیرمەندە پۆست مۆدێرنەكان وەك میشێل فۆكۆ و ژاك دریدا لە هینانە ئارای ئەو شەپۆلە (شەپۆلی سێهەم) جێگای گرینگییە. جیا لەمانە خاتوو جین بێتكە ئالشتین بە نووسینی كتێبی «پیاوی گشتی، ژنی تایبەتی» لە ساڵی 1981 هەوڵی دا كە لە ئاستی روانگە رادیكال و زێدەرۆیانەی شەپۆلی دووهەمی فیمینیزم كەم بكاتەوە. بە پێچەوانەی شەپۆلی دووهەم، فیمینیستەكانی شەپۆلی سێهەم جەختیان لەسەر رواڵەتی ژنانە و هەڵسوكەوتی نەرم و نیان و زەریفی ژنان كردۆتەوە. ئەوان لەسەر ئەو باوەڕەن كە زیندوو كردنەوەی رۆڵی دایك و بنەماڵە خاوەن گرینگییەكی تایبەتەو هەروەها تەركیز دەخەنە سەر ژیانی تایبەتی و پاراستنی هەرێمی تایبەتی(حوزە شخصی) یەوە.
 سەرچاوە: ئینتێرنێت ؟