كۆمەڵگە مرۆییەكان بۆ گەیشتن بە خۆشبەختی و دابین كردنی لانی كەمی پێداویستییەكانی ژیانێكی باشتر بۆ ئەندامەكانیان ناچارن پڕەنسیپی لە یەك تێگەیشتن و هاوكاری لەنێوان گرووپەكانی پێكهێنەری خۆیان دا پێڕەو بكەن. زۆربەی وڵاتانی دنیا بە رەچاوكردنی ئەم پڕەنسیپە توانیویانە لە بوارەكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی دا پێشكەوتن بە دەست بێنن.
نەتەوە جیاوازەكانی ئێران ساڵانێكی دوورو درێژە لەو پەڕی ئارامی و هێمنایەتی دا، لەگەڵ یەكتر دەژین و هیچ تێکهەڵچوونێكیش لە نێوانیان دا رووی نەداوە. دوای هەڵوەشانی ئیمپراتۆریی عوسمانی و دروست بوونی چەندین وڵاتی جۆراوجۆر، هەستی ناسیۆنالیستیی گەلانی ناوچەكە سەری هەڵداو وردە وردە فۆرمی گرت. دژایەتیی عەرەبەكان لەگەڵ توركەكانی عوسمانی و سەرهەڵدانی چەشنێك پان عەره‌بیزم، خەباتی سەربەخۆیی خوازانەی خەڵكی هیندوستان، هەنگاوەكانی ئاتاتورك لە وڵاتی تازە دامەزراوی توركیا و سیاسەتە كلتوورییەكانی رەزا شا لە ئێران، لە فۆرمە دیارو بەرجەستەكانی هەستی ناسیۆنالیستی نەتەوەكانی ناوچەكە، لەم قۆناغەدا بە ئەژمار دێن.
كۆتاییەكانی حكوومەتی بنەماڵەی قاجار یەكێكە لە قۆناغەكانی تاریكی ژیانی ئێرانییەكان. لەو رۆژگارەدا بە هۆی گەندەڵیی بەربڵاو و بێ ئاگایی پاشاكانی داوێن تەڕی قاجار لە ئاڵوگۆڕەكانی جیهان، وڵاتی ئێران بەرەو هەڵدێرگەی نەمان دەچوو. گرێدراویی مۆرەكانی دەسەڵات بە دەوڵەتە كۆلۆنیالیستەكان و بە تایبەت بریتانیای كۆلۆنیالیست لە كەس شاراوە نیەو، تەنیا كۆلۆنیالیستەكان دەیانتوانی وڵاتی ئێران لە چنگ ئەم دەسەڵاتدارەخراپكارو گەندەڵانە رزگار بكەن. بنەماڵەی قاجار كە تورك بوون دەیانتوانی لەگەڵ وڵاتی توركیا و وڵاتانی تورك زمانی دەوروبەری گۆلی كاسپین یەك بگرن. ئەم یەكگرتنە لەگەڵ پڕەنسیپی سیاسەتی دەرەوەی كۆلۆنیالیزم، واتە سیاسەتی"پەرتكە و زاڵ بە" ناتەبا بوو، بە تایبەت كە جیهان لە سەروبەندی ئاڵوگۆر دابوو.
سەرەنجام بریتانیای مەزن بڕیاری دا لە جێگەی قاجارەكان،"نەتەوەی نەجیبی فارس" لە ئێراندا بە دەسەڵات بگەیەنێ. زۆر جار فارسەكان لە ئێراندا حكوومەتیان كردبوو. وڵاتی ئێران لە دەورانی پاشاكانی فارس دا هەم لە باری بەرفراوانیكردنی بیاڤی دەسەڵاتدارەتی و هەم لە بواری پەرەسەندنی كلتوورو شارستانییەت دا قۆناغێكی زێڕینی بە خۆیەوە دیبوو. بە سەرنجدان بە بارودۆخی بنەماڵەی قاجار و پێش بینی كردنی ئاڵوگۆڕەكانی نێونەتەوەیی، گەڕانەوەی دەسەڵات بۆ فارسەكان، هەم لە رووی ناوخۆیی و هەم لە روانگەی دەرەكییەوە كارێكی باش و لە جێی خۆیدا بوو.
بە پێی زۆر بەڵگەی مێژوویی، سەرەنجام ئینگلیزەكان، رەزاخانی میر پەنجیان(كە فەرماندەیی یەكێك لە دەستەكانی قەزاقی جێگیر لە قەزوینی لە ئەستۆ بوو) بۆ ئەم بابەتە گرینگە هەڵبژاردو شاپوری ریپۆرتێر، یەكێك لە فەرمانبەرانی بە ئەزموونی خۆیان بۆ ئامادەكردنی ئەو، دەستنیشان كرد. رەزا خان دوای ئەوەی كە بوو بە شای ئێران، بە یارمەتیی راوێژكارە بریتانیایی و ئێرانییەكانی، بە لاسایی كردنەوە لە كەماڵ ئاتاتورك، دەستی بە ئەنجامدانی هێندێك بە ناو ریفۆرم كرد كە لە سەرووی هەموویان دەتوانین ئاماژە به‌ بانگەشەو پەرەپێدانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی بكەین. ناسیۆنالیزمی دڵخوازی رەزا شاو پشتیوانەكانی، لە سەر بنەمای كلتووری فارس و ئایینزای شیعە دامەزرا. كلتوور، زمان، ئایینزا و داب و نەریتی نەتەوەكانی دیكەی ئێران بە تەواوی وەلانرا. هەڵبەتە بە درێژایی ساڵانێكی زۆر، هەموو هەوڵێكیان بۆ لە ناوبردنی كلتووری نەتەوەكانی دیكە خستە گەر تا بە ئامانجەكەیان كە بریتیە لە "یەك دەوڵەت، یەك نەتەوەو یەک رێبەر"بگەن. لە سەردەمی حكوومەتی پەهلەوی دا، سیستمی پەروەردە و فێركردن لە باخچەی ساوایان تا زانكۆ، رۆژنامەكان و رادیۆو تەلەفزیۆن، موسیقا و هونەرو، زۆر بنات و دامەزراوەی جۆراوجۆری دیكە لە خزمەت جێگیركردن و پەرەپێدانی ئەم بیركردنەوەیەدا بوون. دەوڵەتی شا هەموو كەرەسە و پێداویستییەكانی وڵاتیان بۆ بانگەشە و پەرەپێدانی زمان و كلتووری فارس خستبووە گەڕ. لە بەرامبەردا خۆ دەرخستن و بوونی كلتوورەكانی دیكەیان قەدەغە كردبوو. تەنانەت بە دروست كردنی نوكتەو گاڵتە كردن بە كلتوورو زمانەكانی دیكە، سووكایەتییان پێ دەكردن تا لەم رێگەیەوە پرێستیژیان لە كۆمەڵگە دا بێننە خوارێ. ئەرتەش، ژاندرام و پۆلیس لەم پێناوەدا خرابوونە گەڕ. بەم پێیە نەوەیه‌ك بە بیرۆكە و ئایدیای ناسیۆنالیزمی ئێرانی پەروەردە دەبن و لە بەرێوەبەرایەتی كۆمەڵگەدا جێ دەگرن. ئەوان بەرێوەبردنی دامەزراوە كلتووریەكان، راگەیەنە گشتییەكان و زۆربەی ئیدارەكانی دەوڵەتی بە دەستەوە دەگرن. بە دەربڕینێكی دیكە ناسیۆنالیزمی ئیرانی بەرێوەبەرێتیی وڵاتی فرەنەتەوەی ئێران لە دەست خۆیدا مۆنۆپۆڵ دەكا. پڕ ئاشكرایە كە بە درێژایی ئەم ساڵانە، زمان و كلتوور و ئەدەبیاتی نەتەوەی فارس بەهێز دەبێ و گەشە دەستێنێ. لە بەرانبەردا هونەرو ئەدەبیات و زمانی نەتەوەكانی دیكەی ئێران زیانی گەورەی لێ دەكەوێ و نەوەیەك لە منداڵانی ئەم نەتەوانە، تەنانەت زمانی زگماكی و كلتووری نەتەوەیی خۆیان لە بیر دەكەن. منداڵانی نەتەوەكانی غەیرە فارس ناچار دەبن لە تەمەنی 6ـ7 ساڵەیی دا، راستەوخۆ لە باوەشی بنەماڵەوەو، بێ هەبوونی بچووكترین ئاشنایی لەگەڵ زمانی فارسی، بچنە قوتابخانەو بۆ فێربوونی زانست هەوڵ بدەن، مەسەلەیەك كە زیانێكی قەرە بوو نەكراو لە توانستی فێربوونی ئەوان دەدا.
ستەمی نەتەوایەتی لە پاڵ پێشێلكاریی مافەكانی دیكە دا، خەڵكی ئێران ئازار دەداو بەم هۆیەوە گەلانی زۆر لێكراو بە ئاواتی نەمانی ستەمی نەتەوایەتی، لەسەر خستنی شۆڕشی ئێراندا چالاكانە بەشدارییان كرد.
دوای شۆڕشی گەلانی ئێران نەتەنیا ستەمی نەتەوایەتی چارەسەر نەكرا بەلكوو ئەمجارە بە بیانووی مەزهەبی و بە ناوی خوا، زیاتر لە رابردوو پەرەی سەند. رێبەرانی كۆماری ئیسلامی بە ناوی دین و مەزهەبەوە، هەر چەشنە داخوازی سیاسی و كلتووریی نەتەوەكانی ئێران و لەم نێوەدا نەتەوەی كوردیان بە توندی سەركوت كرد. رێبەرانی رێژیمی ئاخوندی بە خۆبواردنی رواڵەتی لە هەر چەشنە گوتار و كردەوەیەكی ناسیۆنالیستی هەوڵیان دەدا ئۆمەتی موسڵمانی ئێران و جیهان بە هێنانە ئارای "ئیسلامی پاك و بێگەردی محەممەدی" بۆلای خۆیان راكێشن. بەڵام دوای ئەوەی كە هیچ سەركەوتنێكیان لەم بارەوە بە دەست نەهێنا بۆ سەرچاوەی سەرەكیی دوكتورینی خۆیان كە ناسیۆنالیزمی ئێرانییە گەڕانەوە. هەڵبەتە ئەم رۆژانە، زۆر جار بیر كردنەوەی ناسیۆنالیستی لە ئاخافتنەكانی رێبەرانی رێژیم دا لە مەڕ مەسەلەی ناوەكی دەبینین.
چیرۆكی تراژێدی و خەمهێنەری ستەمی نەتەوایەتی لە ناوخۆی وڵات و سنوورەكانی ئێران و لە ئاستی رێبەرانی حكومەتەكانی ئێران دا قەتیس نابێ. بەڵكوو ئەم مەسەلەیە لە دەرەوەی وڵات و لەنێو رێبەرانی سیاسی و رووناكبیرانی نەتەوەی سەردەست دا درێژەی هەیە. بێجگە لە حیزبی دێموكرات و كۆمەڵە كە دوو حیزبی ناوچەین، كەم و زۆر رێبەریی تەواوی حیزبە سەراسەرییەكانی دیكە لە دەست كەسایەتییەكانی نەتەوەی سەردەست دایە. تەنیا كەس یا كەسانێك لە نەتەوەكانی غەیرە فارس دەتوانن لە رێبەرایەتیی ئەم جۆرە حیزبانە دا جێ بگرن كە بە تەواوی لەگەڵ هەل و مەرجی فكریی ئەم حیزبانە دا خۆیان گونجاندبێ و لە بۆتەی فەرهەنگی فارس دا توابنەوە. كۆمەڵە بۆ ئەوەی ببێتە رێكخراوێكی سەراسەری"سوكانی" خۆی دایە دەست گرووپێك كە لە ناوەندەوە هاتبوون. بەم پێیە بەڵایەكیان بە سەر هات كە تا ئێستاش ئەندامەكانی تاوانی ئەم كارەیان دەدەن. بەشێك لەوان بۆ وەرگیران لە بازنەی سەراسەری دا هەروا شوناسی خۆیان بە توندی ئینكار دەكەن.
زۆربەی حیزب و رێكخراوە سەراسەرییەكان لە راستەوە بگره‌ تا سەڵتەنەت خواز، لە مەشروتە خوازەوە بگرە تا چەپەكان، وەك یەك، چاو لە دۆزی نەتەوەكانی ئێران و ستەمی نەتەوایەتی دەكەن. هێندێك جار دروشم گەلێك لەلایەن هێندێك هێزی چەپەوە بۆ چارەسەری پرسی نەتەوە بندەستەكان دەدرێ كە لە رووی نێوەڕۆكەوە جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ روانینی بۆ نموونە سەڵتەنەت خوازەكان نیە. بە ناوی" گەلی قارەمانی ئێران" و" كرێكارانی جیهان یەكگرن"، هەر دووكیان یەك روانگەیان بە نیسبەت خەباتی مافخوازانەی نەتەوە بندەستەكانی ئێران هەیە كە لە حاشا كردن لە مافی نەتەوە بندەستەكان و پاوانخوازی و مەزنخوازی دا خۆی دەبینێتەوە.
نە تەنیا بژاردەكانی مەزنخواز و پاوانخوازی ناوەند كە لە رێبەرایەتیی رێكخراو و حیزبەكاندا جێیان گرتبوو، دژایەتیی داخوازییەكانی نەتەوەكانی ئێرانیان دەكرد بەڵكوو نەوەیەكی بە ئەزموون و پەروەردە كراو لەوان، زۆر زوو راگەیەنە گشتییەكانی فارسی زمانی دەرەوەی وڵات و گرێدراو بە وڵاتانی جۆراو جۆریان بە دەستەوە گرت و لەم رێگەیەشەوە دەستیان بە دژایەتی كردنی گەلانی ستەم لێكراوی ئێران كرد. دوای رووخانی رێژیمی شا، زۆربەی رۆژنامەنووس و كارمەندانی رادیۆ و تەله‌ڤزیۆنی گرێدراوی رێژیم، بۆ دەرەوەی وڵات كۆچیان كرد و لە رادیۆ بی بی سی، دەنگی ئامریكا، رادیۆ ئاڵمان، رادیۆ فەرانسە، رادیۆ سوئێدو چەندین رادیۆی دیكە كە هەموویان بە زمانی فارسی بۆ ناوەوەو دەرەوەی وڵات بەرنامە بڵاو دەكەنەوە، دەستیان بە كار كرد. ژمارەیەك لەوان بەرێوەبردنی نزیك بە سی كاناڵی تەلەڤزیۆنی ئاسمانی كە لە ئەمریكا و ئەوروپا بەرنامە بڵاو دەكەنەوە وە ئەستۆ دەگرن.
ژمارەیەكی دیكە كە لەگەڵ شۆڕش (نیزام) بوون، دوای ئەوەی كە وردە وردە لە بازنەی دەسەڵات وەلانران بەوان پەیوەست بوون و شەپۆلێكی تەبلیغاتیی ئەوتۆیان لە دژی جیابوونەوە خوازەكان! وەڕێخست كە هەر مەپرسە. مەودایەك كە ئەوان لە نێوان ناوەندو نەتەوە بندەستەكان دروستیان كرد زۆر قووڵتر و بەژانتر بوو. چونكە نەتەوە بندەستەكان لە رووناكبیرانی فارس (كە ئیدیعایان دەكرد دژی دیكتاتۆری خەبات دەكەن و بۆ دامەزراندنی كۆمەڵگەیەكی دێموكراتیك هەوڵ دەدەن) چاوەڕوانیی هاودڵییەكی زۆرتریان لەگەڵ داخوازییەكانیان دەكرد. بەڵام بە پێچەوانەوە ئەم رووناكبیرانە(بێجگە لە ژمارەیەكی زۆر كەم نەبێ) هاودڵی و هاو ئاهەنگییەكی زیاتریان لەگەڵ دەسەڵاتی سەركوتكەر نیشان داو تەنانەت هێندێك جاریش لە دژایەتی كردنی مافە رەواكانی نەتەوەكانی ئێران، رووی شا و خومەینییان سپی كردەوە. لە پێوەندی لەگەڵ بزووتنەوەی نەتەوەیی ــــ دێموكراتیكی خەڵكی كوردستان، ئەم بڵندگۆیانە( كە گوایا روو بە خەڵكی ئێران بانگەشەی دێموكراسی و مافی مرۆڤـ دەكەن) بە كردەوە بوونە یەكێك لە دەزگاكانی حاشا كردن لە بزووتنەوەی كورد و زۆربەی رووناكبیرانی كورد لە خێری ئەم رادیۆیانە گوزەران. دەنگی ئەمریكا كە بە بەرارد لەگەڵ دەزگاكانی دیكەی هەواڵ گەیەنی، دەزگایەکی گەورەترە، لەم نێوە دا رۆڵێكی نێگەتیڤی زیاتری هەیە. ئەم دەزگایە كە گوایە دەنگی فارسیی ئەمریكایە، بە كردەوە بۆتە دەنگی فارسەكانی ئەمریكاو، زێهنیەتێك بە خەڵك دەقەبڵێنێ كە گوایە سیاسەتی ئەمریكا لە مەڕ ستەمی نەتەوایەتی لە ئێراندا، جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ سیاسەتەكانی سەردەمی رێژیمی پەهلەوی و تەنانەت بیركردنەوەی هێندێك لە رێبەرانی حكوومەتی هەنووكەیی ئێران نیە. بەڵام ئەگەر سەرنجی بەشەكانی دیكەی دەنگی ئەمریكا كە بە زمانەكانی دیكە بڵاو دەبێتەوە، بدەین ئەم پارادۆكسەمان بە روونی بۆ دەردەكەوێ. ئەم مێتۆدی كاركردنە كۆسپی زیاتر دەخاتە سەر رێگەی ئێرانییەكان بۆ گەیشتن بە دێموكراسی. زۆر جار دەنگی ئەمریكا و راگەیەنە فارسییەكانی دەرەوەی وڵات، لە هەمبەر بزووتنەوەی خەڵكی كوردستان هەمان رەفتار و دژ كردەوە لە خۆیان نیشان دەدەن كە لە سەردەمی دەسەڵاتی پەهلەوی و خومەینی دا شاهیدی بووین، روانینێك لە سەرەوەراو لە رووی بەخشش و بەزەیی شاهانە. لە نێو كاربەدەستانی ئەو راگەیەنانە دا خەڵكانێك دەبینرین كە بە راشكاوی راده‌گەیەنن ئامادەن دەستی خوێناویی خومەینی بۆ سەركوتی نەتەوە بندەستەكانی ئێران ماچ بكەن.
لە سەردەمی دەسەڵاتی ئاخوندەكان كە بڕیار بوو لە دەلاقەی ئیسلامەوە چاو لە خەڵكی ئێران بكەن نە لە سۆنگەی ناسیۆنالیزمەوە، بە هیچ كوردێك ئیجازە نەدرا كە پۆستێكی نیوە سەرەكی لە ئاستی پارێزگا كورد نشینەكان دا وە ئەستۆ بگرێ. ئەم مەسەلەیە پارێزگاكانی شیعە نشینی كرماشان و ئیلامیش دەگرێتەوە. بە سەرنجدان بە هێندێك ناوی وەكوو تورك نژاد پارێزگاری كرماشان، مازەندەرانی بەرپرسی رادیۆو تەلەفزیۆن، زەرەندی كرمانی، قۆمی و عەتائوڵڵا ئەشرەفی ئیسفەهانی ئیمامی جومعەكانی سی ساڵی رابردوو و هەژمارێكی زۆر لە بەرپرسانی غەیرە خۆجێیی لە ئیلام و كرماشان بەدرێژایی دەسەڵاتدارێتی ئاخوندەكان، رادەی متمانەی ئەوان بە خەڵكی كوردستان دەردەكەوێ. بە پێی ئەو ئامارانەی لە سایتەكانی بە ناو ریفۆرمخوازانی كرماشان دا بڵاوبوونەوە زیاتر لە 50 لە سەدی بەرێوەبەرانی سەركەوتووی كرماشانی بۆ پارێزگاكانی دیكەی وەكوو تاران دەگوازرێنەوە. لە دوای زەنگەنە وەزیری نەوت، تەنیا كرماشانییەكی جێی متمانەی رێژیم، بەرپرسی زیندان و ئەشكەنجەكەری زیندانی دیزڵ ئاوای كرماشانە كە لە كابینەی پێشووی ئەحمەدی نژاد دا پۆستی وەزارەتی بە ناو"رفاە" ی پێ سپێردرا بوو.
كۆی كردەوەكانی رێژیم و رووناكبیرانی ناوەندنشین، نەتەوەكانی بندەستی لە ناوەند دوور خستۆتەوە. بەم پێیە بزووتنەوەی دێموكراسیخوازیی ئێران نەیتوانیوە لەهەموو پتانسییەلەكانی ئارایی كەڵك وەربگرێ و ئەم مەسەلەیەش چ لە رابردووداو، چ ئێستاش كە بزووتنەوەی سەوز لە هەمبەر رێژیم راوەستاوە، بە قازانجی دوژمنانی خەڵكی ئێران تەواو بووە. بۆ كۆتاییهێنان بەم كێشە بچووكە! هاورێیانی ناوەندنشین بە سەرنجدان بە گۆڕان و پێشكەوتنەكانی دنیای ئەمرۆ لەهەموو بوارەكان، بە تایبەت لە بواری مافەكانی مرۆڤ و ئازادییە تاكەكەسی و كۆمەڵایەتییەكان لەئاستی كۆمەڵگاكانی جۆراوجۆر دا، دەبێ پێداچوونەوەیەكی قووڵ بە تێڕوانین و جیهانبینیان دا بكەن و بە روانگەیەكی تازەوە لە خەڵكی ئێران (ئەو وڵاتە پان و بەرین و فرە چەشنە) بڕوانن. بێ گومان ئەمڕۆكە دۆستانی ناوەندنشین ئاستی هۆشیاری و داخوازییەكانی نەتەوەكانی ستەم لێكراوی ئێران دەزانن و بۆ گەیشتن بە دێموكراسی و ئازادی دەبێ رێگەیەكی نوێ بگیرێتە بەر، بە وتەی سۆهراب سپێهری،" چاوەكان دەبێ بشۆرێن و جۆرێكی دیكە چاو لە شتەكان بكرێ".واتە بە روانگەیەكی دیكەوە چاو لە پرسی نەتەوە بندەستەكان بكرێ. 

وەرگێران له‌ فارسییه‌وه‌: حەسەن شێخانی