Kurdistan Democratic Party
KDP-IRAN
Kurdistanukurd
ماڵپەڕی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان
یه‌کشه‌ممه ۶ ی خاکه‌لێوه‌ی‌ ۱۳۹۶| 25/03/2017 |کاتژمێر:
ئەدەب

ڕیچۆس و ئه‌ده‌بیاتی به‌رگری

21/02/2017 | 11:01:07
fathii
عه‌لی فه‌تحی

وشه‌ ته‌نیا وه‌کوو خۆی خاوه‌ن مانایه‌کی ئه‌وتۆ نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌ڵگری مانا و مه‌به‌ست له‌ شوێنی گونجاودا نه‌بێ. به‌ردی بناخه‌ی ڕسته‌یه‌ و پێکهێنه‌ری قه‌واره‌ی نووسراوێکه‌. هه‌ڵبه‌ت مه‌به‌ستم له‌ لایه‌نی بێده‌نگیی ئه‌وه‌، وه‌ختێک له‌سه‌ر ڕوخساری سپیی کاغه‌ز خۆی ده‌نوێنێ. مرۆڤ وشه‌ ده‌کا به‌ ئامراز، بۆ ده‌ربڕینی سۆز، هه‌روه‌ها گه‌یاندنی زانیاریی و به‌گژداچوونه‌وه‌ی خامۆشی بیر و هزر. وشه‌ له‌ زه‌مه‌ن و ته‌مه‌ندا  و به‌قه‌یاسی باڵای  ڕووداوه‌کان داگژاوه‌ته‌ تاریکی، داگیرساوه‌ وه‌کوو مۆم، بڵێسه‌ یا خۆرێک بووه‌ پڕ له‌ ڕووناکی، هه‌ڵبه‌ت به‌باری ئه‌رێنی خۆی‌دا و ڕه‌نگه‌ له‌ نه‌رێنی‌بوونیش بێبه‌ش نه‌بووبێ. ئه‌گه‌ر سه‌یری مێژووی عومری وشه‌بکه‌ین، ئه‌وه‌نده‌ی یه‌خسیری حه‌ز و مه‌یلی چه‌وسێنه‌ر بووه‌، هێنده‌ش هه‌وێنی سه‌رهه‌ڵدانی خه‌یاڵ و خۆزگه‌ی نووسه‌ر و مرۆڤی دڵ پڕ له‌ سۆزه‌. به‌ واتایه‌ک، ئیمپراتۆری گشت وه‌رزه‌کانی هه‌ست له‌ ژیان و جیهاندا.

زۆر نه‌ته‌وه‌ی بنده‌ست زمان و په‌نجه‌ی نووسه‌رانیان کردووه‌ته‌ مێعرابی کڕنۆش و خه‌ون و نزای ئه‌وانیان تێکه‌ڵ به‌ ژیان و گیانیان کردووه‌. بۆ سه‌ربه‌ستی، بۆ خۆیبوون و ڕێگه‌ی هزری شێعر و سرووده‌کانیان ڕه‌چاوکردووه‌. زۆرێک له‌و خامه‌ بوێرانه،‌ به‌ ده‌نگ و وشه‌یان به‌گژ نه‌هامه‌تییه‌کاندا چوونه‌‌وە، جیا له‌ کۆمه‌ڵگای خۆیان، سنووره‌ ده‌ستکرده‌کانیشیان ده‌ربازکردووه‌. ئه‌وانه‌ وه‌کوو مانگ له‌ شه‌وی تاریکی خه‌ڵکانی دیکه‌شدا، ڕووناکییان به‌ ڕێگا و هزر به‌خشیوه‌. یه‌ک له‌وانه‌، که‌ له‌ نووسیندا سالارێکه‌، ناسراوی گه‌لانی‌تر ساڵانێکه‌، به‌رده‌وام ده‌یخوێنمه‌وه‌ و له‌به‌رخۆمه‌وه‌ ده‌یڵێمه‌وه‌، یانیس ڕیچۆسی یونانییه‌. ئه‌و که‌سه‌ی مرۆڤایه‌تی ده‌ینداریه‌تی.

یانیس یه‌کی مای ١٩٠٩ له‌ شارۆچکه‌ی مۆنێم‌ڤاسیای ده‌ڤه‌ری لاکۆنیا له‌دایکبوو. ناوبراو ٨١ساڵ ژیا و له‌ ١١ی نوامبری ١٩٩٠ له‌ شاری ئاتێن کۆچی دوایی کرد. شاعیر و نووسه‌رێکی ڕیالیست.

یانیس ڕیچۆس شاعیر و نووسه‌ریناسراوی یونانی و جیهانی، له‌باری فکرییه‌وه‌ له‌ به‌ره‌ی چه‌پدا بوو‌. ساڵی ١٩٣١ که‌ ته‌نیا بیست و دوو ساڵی ته‌مه‌ن تێپه‌ڕکردبوو‌، وه‌کوو ئه‌ندامی حیزبی کۆمۆنیستی یونان وه‌رگیرا‌. ساڵی ١٩٣٤ یه‌که‌م دیوانه‌ شێعری خۆی به‌ناوی ”تراکتۆر” بڵاوکرده‌وه‌ و ئیلهامێک له‌ شێعره‌کانی ولادیمیر مایاکۆفسکی بوو. دووهه‌م دیوانی ئه‌و به‌ناوی ”ئه‌هرام” له‌ ساڵی ١٩٣٥دا بڵاوبوەوه‌ و له‌ودا پارسه‌نگی نێوان باوه‌ڕ به‌ داهاتوو و ناهومێدی تاکه‌که‌سیی خسته‌‌ به‌رباس. ساڵی ١٩٣٦ شێعری ” شینگێڕیی ”ی نووسی و دواتر،  واته‌ ساڵی ١٩٥٠ ئه‌و شێعره‌ی له‌لایه‌ن ئاهه‌نگسازی ناسراوی یونانی و جیهانی، میکیس تیۆدۆراکیس کرا به‌ سروودی نه‌ته‌وه‌یی یونان. نیزیک به‌ ته‌واوی به‌رهه‌مه‌کانی ناوبراو وه‌رگێڕدراونه‌وه‌ بۆ سه‌ر زۆربه‌ی زمانه‌کانی دنیا. خاوه‌ن ١١٧ دیوانی شێعر و ڕۆمان و شانۆنامه‌ و به‌رهه‌می وه‌رگێڕدراوه‌.یه‌ک له‌ پێنج شاعیری گه‌وره‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌م بوو‌. سه‌رده‌مێک تووشی نه‌خۆشی سیل هات‌ و له‌ ئاسایشگای ”ڕه‌ستگاری” مایه‌وه‌ و له‌وێ بوو به‌هۆگری مارکسیسم و تێڕوانینی چه‌پگه‌رایانه‌. ئه‌و ڕوح و هه‌ستی شۆڕشگێڕانه‌ی خۆی ئاوێته‌ی شێعره‌کانی کرد.

یانیس ڕیچۆس له‌نێوان ساڵه‌کانی ١٩٤١تاکوو ١٩٤٥ که‌ شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی له‌گۆڕێدا ده‌بێ و خاکی یونان به‌ده‌ست نازییه‌کانی ئاڵمان داگیرده‌کرێ، وه‌کوو پارتیزان ده‌بێته‌ ئه‌ندامی ”به‌ره‌ی ڕزگاریی نه‌ته‌وه‌یی”.دواتر، ساڵه‌کانی ١٩٤٦ تا ١٩٤٩ ڕه‌گه‌ڵ جووڵانه‌وه‌ی چه‌پ به‌دژی فاشیزم  ده‌که‌وێ. ساڵی ١٩٤٨ ده‌گیرێ و بۆ ماوه‌ی چوار ساڵ له‌ ئۆردووگاکاندا زیندانی ده‌کرێتو ئیزنی‌ نووسینی پێ‌نادرێت، به‌ڵام کۆڵ‌نادا و به‌نهێنی شێعرنووسین درێژه‌ پێ‌ده‌دا. ماوه‌یه‌ک بۆ دوورگه‌کانی لیمنۆس، ماکرۆنیسۆس و ئایۆ ئێڤستراتۆس دوورده‌خرێته‌وه‌‌. ساڵی ١٩٥٦ سه‌ردانی یه‌کیه‌تی سۆڤییه‌ت و کوباده‌کا. ڕیچۆس  له‌ سه‌رده‌می هاتنه‌ سه‌رکاری حکوومه‌تی دیکتاتۆری سه‌رهه‌نگه‌کان له‌ ١٩٣٦دا، دووباره ده‌که‌وێته‌وه‌ ‌به‌ر گوشار و‌ تووشی دوورخراوه‌یی دبێو سه‌ره‌تا بۆ دوورگه‌ی یی‌ئارۆس و پاشان بۆ دوورگه‌ی لێرۆس ده‌نێردرێ. ناچارده‌بێ ڕه‌وتی هۆنینه‌وه‌ی شێعره‌کانی بگۆڕێ و شێوازی سوریالیستی بگرێته‌به‌ر. ساڵی ١٩٣٧ کۆمه‌ڵه‌ به‌رهه‌می ” گۆرانی خوشکم” ده‌خوڵقێنێ و ١٩٣٨ ” په‌یمان و ئاشتی به‌هار”. له‌و دوو به‌رهه‌مه‌دا بیره‌وه‌رییه‌کانی تاڵی سه‌رده‌م به‌ زمانی شێعر دێنێته‌ به‌رباس.

یانیس زۆربه‌ی شێعره‌کانی ئه‌لێکساندرۆس بلۆک، نازم حیکمه‌ت و ڤلادمیر مایاکۆڤسکی وه‌رگێڕاوه‌ سه‌ر زمانی یونانی. له‌ یه‌کییه‌تی سۆڤییه‌ت خه‌ڵاتی لێنینی پێ‌به‌خشرا‌. هه‌رچه‌ند له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌، به‌ڵام خۆی بوو به‌شاعیری هه‌ژار و چه‌وساوه‌کان. ناسراو بوو به‌ شاعیری ده‌یه‌ی سی. کۆمه‌ڵه‌ شێعره‌کانی ” ڕۆمیۆسینی – ڕوحیشۆڕشگێڕیونه‌ته‌وه‌یییونانییه‌کان” ” ١٩٤٧ و ” موسیقای ڕووناکی مانگ” ١٩٥٦ که‌ به‌رهه‌می سه‌رده‌می زیندان بوونه‌، بڵاوده‌کرێنه‌وه‌.  نۆ جار بۆ وه‌رگرتنی خه‌ڵاتی نۆبێل پێشنیار ده‌کرێت و پێی‌نادرێت. پابلۆ نێرۆدا،شاعیر و سێناتۆری نوێخوازی شیلیایی و براوه‌ی خه‌ڵاتی نۆبێل له‌وباره‌وه‌ ده‌ڵێ:

” ئه‌و پتر شایانی ئه‌و خه‌ڵاته‌یه‌، به‌ڵام نایده‌نێ، چونکه‌ شاعیرێکی چه‌په‌.”

لوویس ئاراگۆن، شاعیر و ڕۆماننووسی سووریالیستی فه‌ڕانسه‌وی سه‌باره‌ت به‌ ڕێچۆس ده‌ڵێ: ” ئه‌و مه‌زنترین شاعیری سه‌رده‌می ئێمه‌یه‌.”

پابلۆ نێرۆدا هه‌روه‌هاده‌ڵێ:

”ڕازی نیم شێعره‌کانم له‌گه‌ڵ شێعری هیچ شاعیرێک جیا له‌ یانیس ڕیچۆس هه‌ڵسه‌نگێندرێن.”

یانیس خۆی له‌مه‌ر نه‌هامه‌تییه‌کانی به‌سه‌ری هاتووه‌ ده‌ڵێ:

” پێموایه‌مرۆڤیسزانه‌دراوهیچکاتله‌ژیانیداتێناگاسنووربه‌زاندنچمانایه‌کیهه‌یه‌. له‌به‌رئه‌وه‌یژیانپڕه‌له‌مه‌منووع‌کران،فێربوومبه‌شێعرئه‌وسنوورانه‌ببه‌زێنم…”

هومێد به‌رنادا و گه‌شبینه‌ به‌ داهاتوو و هاوارده‌کا:

” دڵنیامسایه‌مانبه‌‌سه‌رهه‌مووکێڵگه‌کانه‌وه‌ده‌بێ

به‌سه‌ردیواره‌گڵییه‌کانیماڵیهه‌ژاران

به‌سه‌رگشتشوێنیکیگه‌وره‌ماڵان

که‌له‌داهاتوودادروست‌ده‌کرێن…

تاڵییه‌کانوه‌شادیده‌گه‌ڕێن

خوشکوبرایه‌تیمانده‌گه‌شێته‌وه‌

خۆشحاڵده‌بێئه‌وجیهانه‌یتازه‌له‌دایک‌ده‌بێ….”

با بزانین یانیس ڕیچۆس، شاعیری ئه‌ده‌بیاتی به‌رگری، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی خاوه‌ن هه‌ست و بیر و ڕوحێکی سه‌رکێشه‌، سه‌باره‌ت به‌ ئاشتیش چۆن ده‌دوێ:

 

” ئاشتی ”

خۆزگه‌یمناڵئاشتییه‌،

هیوایدایکئاشتییه‌،

ڕازونیازیدڵدارانیژێرسایه‌یداره‌کان،

ئه‌ویشهه‌رئاشتییه‌.

 

ئه‌وباوکه‌یشه‌ودره‌نگانده‌گه‌ڕێته‌وه‌و

زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌کیمه‌زنله‌چاوه‌کانیداده‌دره‌وشێته‌وه‌،

به‌زه‌مبیلیپڕله‌میوه‌یده‌ستیه‌وه‌،

به‌ئاره‌قینێوچاوانیه‌وه‌،

ئاره‌قه‌یه‌کوه‌کووشه‌ونمیسه‌رپۆڕه‌گیا

که‌ له‌به‌رپه‌نجه‌ره‌له‌سه‌رمانبه‌ستوویه‌تی،

ئه‌ویشهه‌رئاشتییه‌.

 

ساتێکه‌برینیکوانه‌کانیڕوخساریجیهاننامێنێو

له‌قووڵکه‌کانیگولله‌تۆپوخومپاره‌دا،

داروگوڵده‌چه‌قێندرێ.

له‌نێودڵه‌سووتاوه‌کاندا

یه‌که‌مخونچه‌یهیواسه‌رده‌ردێنێو

شه‌هیدانیشوه‌رده‌سوڕێنه‌وه‌سه‌رته‌نیشت و

حه‌ساوه‌ده‌خه‌ونوگله‌ییاننامێنێ،

دڵنیانخوێنیانبه‌فیڕۆنه‌چووه‌وبۆئاشتیبووه‌،

ئه‌ویشهه‌رئاشتییه‌.

 

به‌رامه‌یجه‌میشه‌و،ئه‌ویشئاشتییه‌.

ئه‌وکاته‌ش هه‌روه‌ها که‌سه‌یاره‌له‌ڕێگاداده‌وێستێو

ئیتر مه‌ترسی ڕێگرییه‌کله‌گۆڕێدانییه‌.

 

ئاشتیئه‌وده‌مه‌یه،‌له‌درگادراوه‌و

واتایهاتنیدۆستێکه‌‌‌،

یاکه‌لێنیهه‌میشه‌ئاواڵه‌یپه‌نجه‌ره‌ و

مانایهه‌بوونیئاسمانێکه‌،

که‌یارمه‌تیده‌ر ده‌بن،چاوه‌کانمانزه‌نگۆڵه‌ڕه‌نگینه‌کانیئه‌وئاسمانه‌ ببینن و

جێژن‌بگرن و شاگه‌شکه‌ده‌بن،‌

ئه‌وه‌شخۆیئاشتیوسوڵحێکه‌‌.

 

ئاشتیپه‌رداخێکشیریگه‌رمه‌وکتێبێک

له‌دوایوه‌خه‌به‌رهاتنیمناڵێک‌.

ئاشتیئه‌وساته‌یه‌،گوڵه‌گه‌نمه‌کانوه‌رده‌سوڕێنه‌وه‌،

به‌یه‌کترده‌ڵێن: ئه‌ها ڕووناکی،تیشک!

تاجیخۆریشله‌و ساته‌دا لێوڕێژ بووه‌له‌گزینگ،

به‌ڵێئه‌وه‌شهه‌رئاشتییه‌.

 

ئه‌وده‌مه‌یزیندانه‌کانده‌کرێنه‌کتێبخانه‌

ئه‌وساته‌یگۆرانیماڵه‌وماڵ،له‌شه‌وداده‌زرینگێته‌وه‌

ئه‌ووه‌خته‌یمانگیبه‌هارله‌بنهه‌ورده‌رده‌که‌وێ،ده‌دره‌وشێته‌وه‌

وه‌کووچۆنهه‌مووئێواره‌یشه‌مۆیه‌ک،له‌ده‌لـلاکی،

کرێکارێکسه‌روڕوخساریپاک‌کردبێته‌وه‌،

به‌ڵێئه‌وه‌شهه‌رئاشتییه‌.

 

کاتێڕۆژته‌واوبوو،

هیچڕۆژێکبه‌به‌تاڵیده‌ربازنه‌بوو،

نه‌مامینیشتمانله‌شه‌ودا،چرۆی‌داو

ڕۆژێکیپڕبه‌هره‌یتێپه‌ڕاندوخه‌وێکیبه‌رهه‌قی‌کرد،

تۆشهه‌ستده‌که‌یخۆربه‌باقه‌تیشکێ

خه‌موخه‌فه‌تیله‌که‌لێنه‌شاراوه‌کانیڕۆژگارڕاکرد،

ئه‌وه‌شئیترئاشتییه‌.

 

ئاشتی،حاسڵاتیتیشکیخۆره‌له‌پێده‌شته‌کانیهاویندا

ئه‌لفوبێیدڵپاکییه‌،له‌کۆشیسپێده‌دا،

به‌ڵێئاشتیئه‌وه‌یه‌.

 

کاتێکده‌ڵێی: خوشکوبرایانم!

کاتێکده‌ڵێی: سبه‌ینێبنیاتده‌نێین

ڕاستئه‌وده‌مه‌یمژوڵیدروستکردنین،گۆرانیده‌ڵێین،

ئاشتیڕاستئه‌وساته‌یه‌.

 

ئاشتیده‌ستییه‌کگرتوویمرۆڤه‌کانه‌

نانێکیگه‌رمله‌سه‌رسفره‌یخه‌ڵکیجیهانه‌

بزه‌یسه‌رلێویدایکانه‌،

ئاشتیجیاله‌وانه‌هیچی‌ترنییه‌.

 

ئه‌وگاسنه‌جووتانه‌یکێڵگه‌یپان‌وپۆڕیزه‌ویجیهانده‌کێڵن

ته‌نیایه‌کوشه‌ده‌نووسن:

” ئاشتی. هیچوشه‌یه‌کی‌ترجیاله‌ئاشتی”

له‌سه‌رهێڵیشێعره‌کانیمنیش

شه‌مه‌ندنه‌فه‌رێبه‌مه‌قسه‌دیداهاتووبه‌ڕێوه‌یه‌،

پڕه‌له‌گوڵه‌گه‌نموگوڵه‌باخوئاشتیوئاشتیشهه‌رئه‌وه‌یه‌‌.

 

یانیسڕیچۆس

و: عه‌لی فه‌تحی

لە ژماره‌ ٦٩٨ ی رۆژنامه‌ی “کوردستان”دا بڵاو بۆته‌وه‌